Ο υπότιτλος ακόμη πιο ενθουσιώδης: «Ορισμένες εταιρείες..
δίνουν στους εργαζομένους τους περισσότερο ελεύθερο χρόνο, καθώς η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει περισσότερες εργασίες».Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα μας πάρει τη δουλειά – θα μας χαρίσει χρόνο.
Θα μας απαλλάξει από τα βαρετά και επαναλαμβανόμενα καθήκοντα, θα αυξήσει την παραγωγικότητα και τελικά θα επιτρέψει μια πιο ισορροπημένη ζωή. Λιγότερη εργασία, ίδια ή και καλύτερη αμοιβή, περισσότερη ποιότητα ζωής.
Σε παρόμοιο τόνο έχουν κινηθεί δημοσιεύματα στο Fortune και στους The New York Times.
Παράλληλα, κορυφαία στελέχη της τεχνολογίας και των χρηματοοικονομικών διατυπώνουν οραματικές προβλέψεις για ένα μέλλον με λιγότερη εργασία και περισσότερη ελευθερία.
Αλλά πόσο ρεαλιστικό είναι αυτό το αφήγημα;
Οι τεχνολογικοί «ευαγγελιστές» της λιγότερης εργασίας
Ο διευθύνων σύμβουλος της Zoom Video Communications, Έρικ Γιουάν, δήλωσε στους Times ότι «η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βελτιώσει τη ζωή όλων μας.
Γιατί πρέπει να εργαζόμαστε πέντε ημέρες την εβδομάδα; Κάθε εταιρεία θα υποστηρίξει το μοντέλο των τριών ή τεσσάρων ημερών».
Ο επικεφαλής της JPMorgan Chase, Τζέιμι Ντίμον, έχει εκτιμήσει ότι η τεχνολογική πρόοδος θα μπορούσε να μειώσει την εργάσιμη εβδομάδα σε μόλις τρεισήμισι ημέρες.
Ο συνιδρυτής της Microsoft, Μπιλ Γκέιτς, έχει αναρωτηθεί ανοιχτά αν στο μέλλον θα αρκούν δύο ημέρες εργασίας την εβδομάδα.
Πιο ριζοσπαστικός όλων, ο Έλον Μασκ προβλέπει ότι μέσα στις επόμενες δεκαετίες η εργασία θα γίνει προαιρετική και ότι δεν θα υπάρχει φτώχεια, καθώς θα επικρατήσει ένα είδος «καθολικού υψηλού εισοδήματος».
Σύμφωνα με τον Guardian, οι δηλώσεις αυτές σκιαγραφούν ένα ουτοπικό μέλλον: μια κοινωνία αφθονίας, όπου η εργασία θα είναι επιλογή και όχι ανάγκη.
Ωστόσο, η ιστορική εμπειρία και τα διαθέσιμα οικονομικά δεδομένα δεν είναι τόσο αισιόδοξα.
Η παραγωγικότητα αυξάνεται – οι μισθοί όχι
Ακόμη κι αν δεχτούμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα οδηγήσει σε σημαντική αύξηση της παραγωγικότητας – κάτι που παραμένει ακόμα ανοιχτό – το κρίσιμο θέμα είναι άλλο: ποιος θα ωφεληθεί;
Τα τελευταία δεκαετίες, η παραγωγικότητα της εργασίας αυξάνεται σταθερά σε πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες. Παρ’ όλα αυτά, οι πραγματικοί μισθοί – δηλαδή προσαρμοσμένοι στον πληθωρισμό – έχουν παραμείνει στάσιμοι ή έχουν αυξηθεί ελάχιστα για τη μεσαία τάξη.
Αυτό σημαίνει ότι το επιχείρημα «περισσότερη παραγωγικότητα = καλύτερη ζωή για όλους» δεν επιβεβαιώνεται στην πράξη.
Η αύξηση της αξίας που παράγει κάθε εργαζόμενος δεν μεταφράζεται αναγκαστικά σε αύξηση του εισοδήματός του.
Αντίθετα, σε πολλές περιπτώσεις, τα κέρδη κατευθύνονται δυσανάλογα προς τους μετόχους και τα ανώτατα στελέχη.
Τετραήμερη εργασία – με τετραήμερη αμοιβή;
Το πιο πιθανό σενάριο δεν είναι η τετραήμερη εργασία με ίδιες αποδοχές, αλλά η τετραήμερη εργασία με τετραήμερη αμοιβή.
Και αν η εβδομάδα συρρικνωθεί περαιτέρω; Τριήμερη εργασία με τριήμερο μισθό; Διήμερη με διήμερο;
Αν η τεχνητή νοημοσύνη αντικαταστήσει σημαντικό μέρος των σημερινών καθηκόντων, οι εργοδότες μπορεί απλώς να μειώσουν τις ώρες – και αντίστοιχα τις αποδοχές.
Οι εργαζόμενοι τότε θα βρεθούν μπροστά σε ένα δίλημμα: να αποδεχθούν χαμηλότερο εισόδημα ή να αναζητήσουν επιπλέον εργασία για να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο.
Το αφήγημα της «απελευθέρωσης του χρόνου» παραλείπει αυτό το κρίσιμο ερώτημα: θα είναι ο ελεύθερος χρόνος οικονομικά βιώσιμος;
Η διάψευση της προφητείας του Κέινς
Το 1930, στο δοκίμιό του Economic Possibilities for Our Grandchildren, ο Τζον Μέιναρντ Κέινς προέβλεψε ότι μέσα σε έναν αιώνα η τεχνολογική πρόοδος θα είχε λύσει το «οικονομικό πρόβλημα» της ανθρωπότητας.
Πίστευε ότι μέχρι το 2030 τα επίπεδα διαβίωσης στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες θα είχαν αυξηθεί τόσο, ώστε οι άνθρωποι θα εργάζονταν ελάχιστα – ίσως 15 ώρες την εβδομάδα.
Το μεγάλο ζήτημα δεν θα ήταν πώς να κερδίζουμε χρήματα, αλλά πώς να αξιοποιούμε τον άφθονο ελεύθερο χρόνο μας.
Βρισκόμαστε πλέον πολύ κοντά στο 2030. Και όμως, αντί για μια κοινωνία αφθονίας, βλέπουμε εντεινόμενη ανισότητα.
Οι νέες τεχνολογίες έχουν δημιουργήσει τεράστιο πλούτο, αλλά αυτός έχει συγκεντρωθεί σε λίγα χέρια.
Η πρόβλεψη του Κέινς δεν ήταν τεχνολογικά αφελής. Ήταν πολιτικά αισιόδοξη.
Υπέθετε ότι τα κέρδη παραγωγικότητας θα διανεμηθούν σχετικά ισόρροπα. Αυτό ακριβώς δεν συνέβη.
Το θεωρητικό πείραμα «iEverything»
Ας φανταστούμε ένα μικρό κουτί, το «iEverything», ικανό να παράγει οποιοδήποτε αγαθό ή υπηρεσία ζητήσουμε.
Ένα σύγχρονο λιχνάρι του Αλαντίν: λες τι θέλεις και εμφανίζεται.
Ακούγεται ιδανικό. Αλλά τι θα συμβεί αν οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν εισόδημα για να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτό; Αν η τεχνολογία παράγει τα πάντα, αλλά η αγοραστική δύναμη συγκεντρώνεται σε ελάχιστους;
Το δίλημμα δεν είναι φανταστικό. Τα κέρδη παραγωγικότητας μπορεί να είναι τεράστια.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς θα κατανεμηθούν. Όταν λιγότεροι άνθρωποι μπορούν να παράγουν περισσότερα, ποιος πληρώνεται και πόσο; Η απάντηση εξαρτάται από τη διαπραγματευτική και πολιτική ισχύ.
Η αποδυνάμωση της συλλογικής διαπραγμάτευσης
Στο παρελθόν, τα συνδικάτα λειτουργούσαν ως μηχανισμός διανομής των κερδών παραγωγικότητας.
Όταν οι επιχειρήσεις κέρδιζαν περισσότερα, οι εργαζόμενοι μπορούσαν να διεκδικήσουν μερίδιο μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων.
Σήμερα, όμως, η συνδικαλιστική πυκνότητα στον ιδιωτικό τομέα έχει μειωθεί δραματικά.
Σε πολλές χώρες, το ποσοστό των εργαζομένων που καλύπτονται από συλλογικές συμβάσεις είναι ιστορικά χαμηλό.
Αυτό περιορίζει σημαντικά τη δυνατότητα πίεσης για καλύτερους μισθούς ή για διατήρηση αποδοχών σε περίπτωση μείωσης των ωρών εργασίας.
Χωρίς οργανωμένη διαπραγματευτική δύναμη, τα κέρδη της τεχνητής νοημοσύνης είναι πιθανότερο να κατευθυνθούν προς τους ιδιοκτήτες κεφαλαίου.
Και αν όχι τα συνδικάτα, τότε ποιος;
Η απάντηση πιθανόν βρίσκεται στην πολιτική. Μόνο μέσω δημόσιας πολιτικής μπορούν να θεσπιστούν μηχανισμοί αναδιανομής: φορολόγηση υπερκερδών, φόροι περιουσίας, ενίσχυση κοινωνικών υπηρεσιών όπως παιδική φροντίδα, φροντίδα ηλικιωμένων και υγειονομική περίθαλψη.
Το ερώτημα είναι αν τα κυρίαρχα πολιτικά κόμματα είναι διατεθειμένα να συγκρουστούν με τα ισχυρά συμφέροντα που ωφελούνται από τη συγκέντρωση των κερδών.
Αν όχι, ίσως αναδυθούν νέα πολιτικά σχήματα με κεντρικό αίτημα τη δίκαιη κατανομή των ωφελειών της τεχνολογίας.
Χωρίς τέτοιες παρεμβάσεις, η τεχνητή νοημοσύνη θα έρθει να ενισχύσει τη διαίρεση ανάμεσα σε μια μικρή ελίτ υπερ-πλούσιων και σε μια μεγάλη μάζα εργαζομένων με επισφαλή εισοδήματα.
Το πραγματικό ερώτημα για το μέλλον της εργασίας
Η ιδέα της τετραήμερης – ή και διήμερης – εβδομάδας εργασίας είναι ελκυστική.
Όμως το ουσιαστικό ζήτημα αυτή τη στιγμή δεν είναι πόσες ημέρες θα εργαζόμαστε, αλλά με ποιους όρους.
Αν η τεχνητή νοημοσύνη αποφέρει σημαντικά κέρδη παραγωγικότητας, τότε θεωρητικά υπάρχει περιθώριο για λιγότερη εργασία με ίδιες ή και καλύτερες αποδοχές. Στην πράξη, όμως, αυτό δεν θα συμβεί αυτόματα.
Οι εργοδότες δεν μοιράζονται τα κέρδη από αλτρουισμό.
Τα μοιράζονται όταν υποχρεώνονται – είτε μέσω συλλογικής διαπραγμάτευσης είτε μέσω πολιτικής ρύθμισης.
Γι’ αυτό, πριν πανηγυρίσουμε για την «απελευθέρωση» του χρόνου μας, οφείλουμε να θέσουμε το θεμελιώδες ερώτημα: ποιος θα καρπωθεί τα οφέλη της τεχνητής νοημοσύνης;
Αν δεν υπάρξει συνειδητή διεκδίκηση και θεσμική παρέμβαση, η αισιόδοξη υπόσχεση μπορεί να μετατραπεί σε δυστοπία.
Η τεχνολογία από μόνη της δεν εγγυάται ούτε ευημερία ούτε δικαιοσύνη.
Αυτά είναι πολιτικά και κοινωνικά ζητούμενα – και θα κριθούν στο πεδίο της ισχύος, όχι των αλγορίθμων.
in.gr